---

همه چيز درباره صحافي

---

انواع ماشین های نمره زنی

نویسنده : میثم جنگلی

به طور عمده ماشین های نمره زنی به دو دسته افقی و عمودی تقسیم بندی می شوند. ملاک این تقسیم بندی بر اساس نحوه بسته شدن بر روی ماشین چاپ است.چنانچه ماشین نمره زنی عمود بر محور سیلندر (موازی با جهت حرکت کاغذ) بسته شود، به آن ماشین نمره زنی عمودی اطلاق می شود.در صورتی که ماشین نمره موازی با محور سیلندر (عمود بر جهت حرکت کاغذ) باشد به آن ماشین نمره زنی افقی گفته می شود. ماشین های نمره افقی و عمودی از لحاظ شکر ظاهری نیز دارای تفاوت معنا داری با یکدیگر می باشند.

تمام این گونه های آنرادر زیر به صورت لیست شده آورده ایم:

۱٫   ماشین های نمره زنی عادی کاهشی

۲٫   ماشین های نمره زنی عادی افزایشی

۳٫   ماشین های نمره زنی کاهشی زوج

۴٫   ماشین های نمره زنی افزایشی زوج

۵٫   ماشین های نمره زنی کاهشی فرد

۶٫   ماشین های نمره زنی افزایشی فرد

۷٫   ماشین های نمره زنی پرشی

صحافی شانه پلاستیکی plastic comb binding

صحافی شانه پلاستیکی یکی دیگر از انواع صحافی فنری است. در این مدل از صحافی ، می توان تعداد برگه های مجلد را کم یا زیاد نمود. در این روش ابتدا برگه های کاغذ به صورت مستطیل شکل پانچ می شوند. پس از این مرحله فنر درون دستگاه قرار گرفته و زبانه ها و باریکه (ستون فقرات ) فنر از یکدیگر جدا می شوند تا عمل قرار گیری اوراق در درون آنها انجام شود.عمل برگه گذاری به تدریج صورت می گیرد. کاغذی به ابعاد ۹/۲۷ سانتی متر دارای ۱۹ سوراخ پانچ خواهد بود.فنر شانه پلاستیکی دارای دوام بوده و شامل رنگ های متنوعی است. در این مدل از صحافی فنری عنوان کتاب یا شرح آن می تواند بر روی باریکه ( ستون فقرات ) فنر چاپ یا پرینت شود. این امر سهولت پیدا کردن کتاب را در قفسه های کتابخانه آسان خواهد نمود. در صحافی شانه پلاستیکی صفحات مجلد به طور کامل باز و مسطح می شوند اما نمی توان آن را به طور کامل ” فولد آور ” نمود. صحافی شانه پلاستیکی مناسب کتاب هایی است که تا ۴۷ میلی متر ضخامت دارند. به جهت افزودن یا کاستن اوراق می توان زبانه ها را از باریکه جدا نمود و پس از اتمام عمل حذف یا اضافه نمودن اوراق دوباره آنها را به حالت اولیه باز گرداند.

قطر های ارایه شده برای کتابچه هایی با کاغذ تحریر هستند که در آنها ضخامت جلد لحاظ نشده است.برای لحاظ کردن جلد مقدار ۱۷/۳ میلی متر به قطر فنر اضافه می شود.
۳۵/۶  میلی متر	۲۰  برگ
۹۳/۷  ” “	۴۰  ” “
۵۲/۹  ” “	۵۵  ” “
۱۱/۱۱  ” “	۷۰  ” “
۷/۱۲  ” “	۹۰  ” “
۲۸/۱۴  ” “	۱۰۰  ” “
۸۷/۱۵  ” “	۱۲۰  ” “
۰۵/۱۹  ” “	۱۵۰  ” “
۲۲/۲۲  ” “	۱۷۰  ” “
۴/۲۵  ” “	۲۰۰  ” “
۵۷/۲۸  ” “	۲۲۰  ” “
۷۵/۳۱  ” “	۲۳۰  ” “
۱/۳۸  ” “	۲۹۰  ” “
۴۵/۴۴  ” “	۳۶۰  ” “
۸/۵۰ ” “	۴۲۵  ” “

صحافی فنری

این مدل از صحافی در بازار ایران ” سیمی کردن ” نام دارد.این مدل شامل یک سیم است که از میان سوراخ های پانچ شده ای که بر روی کاغذ انجام گرفته است به صورت فنر رد می شود.جنس این فنر می تواند فلز ، پلاستیک یا فلزی که روکش پلاستیک شده است ، باشد. فنرهای پلاستیکی بر خلاف فنرهای فلزی دارای تنوع رنگ هستند. در این مدل ، صفحات مجلد به طور کامل باز و مسطح می شوند. علاوه بر اینکه مجلد به طور کامل می تواند ” فولد آور ” بشود. فولد آور به این معناست که شما با باز نمودن مجلد، جلدهای رو و پشت را به صورت کاملا مسطح به یکدیگر به چسبانید.این نوع صحافی فنری مناسب برای دفترچه های آموزشی ، کتاب های آشپزی ، دفترچه های یاد داشت و تقویم است. دسته بندی فنرها بر اساس قطر آنها انجام می­شود که هر فنر با قطر خاص مناسب یک مجلد با ضخامت خاص است. برای کمک به فهم این موضوع به جدولی که در ادامه آورده شده نگاه کنید. در این نوع صحافی نمی توان به دفترچه برگه هایی کم یا اضافه نمود.

موارد ذیل برای مجلد هایی که شامل کاغذ تحریر همراه با جلد گراماژ بالا هستند ، ارایه شده است
قطر فنر بر حسب میلی متر	ضخامت کاغذ و جلد به طور تقریب	تعداد برگه ها
۶	۱۷/۳	۳۰
۷	۹۶/۳	۴۰
۸	۷۶/۴	۵۰
۹	۵۵/۵	۶۰
۱۰	۱۴/۷	۷۰
۱۱	۹۳/۷	۸۰
۱۲	۷۳/۸	۹۰
۱۳	۵۲/۹	۱۰۰
۱۴	۱۱/۱۱	۱۱۰
۱۶	۷/۱۲	۱۲۵
۱۸	۲۸/۱۴	۱۴۰
۲۰	۸۷/۱۵	۱۶۰
۲۲	۴۶/۱۷	۱۸۰
۲۵	۶۳/۲۰	۲۱۰
۲۸	۸۱/۲۳	۲۳۰
۳۰	۴/۲۵	۲۵۰
۳۲	۹۸/۲۶	۲۶۵

چگونه کتاب‌ها را ترمیم کنیم؟

هرکس که کتاب‌خانه‌ای، ولو کوچک، در منزل دارد با مشکل کَنده شدن تمام یا قسمتی از جلد یا صفحاتی از کتاب مواجه شده است. این اتفاق بر اثر بازشدن چسبی که در صحافی کتاب‌ها به کار رفته رخ می‌دهد.

اغلب، می‌بینم که دوستانم این کتاب‌ها را هم‌آن‌گونه رها می‌کنند. این کار هم باعث از بین رفتن کتاب‌ می‌شود و هم مطالعه یا بازخوانی آن را دُشوار می‌کند.

صحافی کردن این کتاب‌ها بسیار ساده است. کافی‌ست مقداری چسب صحافی و یک چاقو یا خلال‌دندان داشته باشید. یک ظرف کوچک دردار، مثل شیشه‌ی مربا، بردارید و به یک صحافی مراجعه کنید. مغازه‌های صحافی در اطراف میدان انقلاب فراوان‌اند. از این مغازه‌ها چسب صحافی بخرید. یک ظرف کوچک چسب صحافی حداکثر دو هزار تومان قیمت دارد و البته این مقدار برای صحافی بیش از صد کتاب بس است. ویژه‌گی مهم چسب صحافی این است که مدتی پس از استفاده بی‌رنگ می‌شود و به زیبایی کتاب لطمه نمی‌زند.

بیایید با هم یک کتاب را صحافی کنیم تا اگر این‌کار را بلد نیستید، بیاموزید. کتابی که در زیر می‌بینید چاپ اول «کلیله و دمنه» به تصحیح استاد فرزانه زنده‌نام «مجتبا مینوی» است. این کتاب را انتشارات دانش‌گاه تهران در سال ۱۳۴۳ منتشر کرده است. من در زمانی که دانش‌جوی ادبیات فارسی بودم برای پاس کردن درس «کلیله و دمنه» مدام با این کتاب کلنجار می‌رفتم و نتیجتاً بلایی که می‌بینید به سرش آمده.

نوک چاقو یا خلال دندان را به چسب آغشته کنید و به قسمت‌هایی که چسب آن‌ها وارفته یا جدا شده‌ بمالید. برای این‌کار باید دقت و ظرافت داشته باشید. هرچه‌قدر بیش‌تر حوصله به خرج دهید نتیجه‌ی کار مطلوب‌تر است. کمی هم تجربه لازم است، که به مرور به دست می‌آورید.

در عکس زیر می‌بینید که من ابتدا صفحه‌ی کنده شده و بعد جلد کتاب را چسب زده و روی خود کتاب فیکس کرده‌ام.

حالا اگر مدتی کتاب را دست نزنید و بگذارید چسب آن خشک شود، می‌بینید که کتاب‌تان سر و وضعی بسیار به‌تر از سابق پیدا کرده است.

صحافی چیست؟

صحافی فن تنظیم و به هم بستن صفحات کتاب یا امثال آن و قرار دادن آنها بین دو پوشش (جلد) به منظور یکجا نگاهداشتن صفحات و جلوگیری از فرسوده یا پاره شدن و تسهیل استفاده از آنها را صحافی گویند. جلد کتاب ممکن است نازک یا ضخیم باشد. جلدهای ضخیم را از مقوا می سازند و روی آن را پارچه، چرم، پلاستیک چرم نما، یا ترکیبی از این مواد می کشند (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

صحافی فن تنظیم و به هم بستن صفحات کتاب یا امثال آن و قرار دادن آنها بین دو پوشش (جلد) به منظور یکجا نگاهداشتن صفحات و جلوگیری از فرسوده یا پاره شدن و تسهیل استفاده از آنها را صحافی گویند. جلد کتاب ممکن است نازک یا ضخیم باشد. جلدهای ضخیم را از مقوا می سازند و روی آن را پارچه، چرم، پلاستیک چرم نما، یا ترکیبی از این مواد می کشند (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵(

تاریخچه. تاریخ جلدسازی را متفاوت بیان کرده اند و بعضی آن را مقارن با شکل گیری کتاب دانسته اند (:۵ ذیل “صحافی”). بعضی نیز گفته اند فن صحافی به وسیله به هم بستن کناره صفحات به یکدیگر پس از رواج استفاده از پارشمن* معمول شد (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵(

سومری ها برای نگهداری و بایگانی الواح گلی، آنها را روی طاقچه هایی به پهنای ۴۵ سانتی متر می گذاشتند و گاهی نیز این الواح را در کوزه ها و خم های کوچک نگهداری می کردند. چینی ها برای محفوظ ماندن نوشته های خود، کاغذهای راه راه طویل به کار می گرفتند و آنها را جناقی تا می زدند. در هند درخت های بلندی وجود داشت به نام “تاری” که بر روی برگ های آن می نوشتند. سپس به وسیله عبور نخ از سوراخی که در میان برگ ها ایجاد می شد، این اوراق را به یکدیگر می چسباندند. در شهرهای مرکزی و شمال هند از پوست درخت “توز”، که “بهوج” نامیده می شد، برای نوشتن استفاده می کردند؛ اوراق نوشته شده را با اعداد متوالی شماره گذاری می کردند، بعد از اینکه کتاب تمام می شد اوراق را در یک قطعه پارچه می پیچیدند و در میان دو لوح که به اندازه همان کتاب انتخاب شده بود، می گذاشتند. این نوع کتاب را که برای نامه نگاری به کار می رفت “پوتی” می خواندند. برای نگهداری طومارهای مصری که از پاپیروس* بود و گاه طولشان به پنج متر می رسید، آنها را دور یک چوب استوانه ای شکل می پیچیدند (:۳ ۱۲-۱۳(

در نخستین کتاب های صحافی شده، صفحات کتاب را میان دو تخته ضخیم قرار می دادند و تخته ها را با چفت یا نوار یا بندهای چرمی می بستند. ماده ای که معمولا برای پوشش به کار می رفت چرم بود، ولی عاج، نقره، طلا، ابریشم، و مخمل نیز به کار می رفت (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵(

تا قرن دوم بعد از میلاد، کتاب* به شکل امروزی وجود نداشت. در مصر، رفته رفته طومارهای پاپیروس جای خود را به ورق های پاپیروس و یا پوست دادند. کتاب های مقدس مربوط به این دوره شکل مستطیل داشتند و اوراق آنها از ته به یکدیگر دوخته شده بود. این کتاب ها را برای حفاظت بیشتر با جلدهای محکمی که از باقی مانده های پاپیروس و یا ورقه های چوب درست شده بود، می پوشاندند. با گذشت زمان و پیشرفت دباغی پوست و به وجود آمدن پارشمن، چرم نازکی روی این جلد می کشیدند و حتی آن را با طرح هایی طلایی تزیین می کردند (:۳ ۱۳(

تاریخچه صحافی کتاب در غرب، تا آنجا که معلوم شده، با لوح های دو ـ لَت رومی[۱] آغاز می شود. این روکش ها مخصوص لوح های مومی بودند که از ته با حلقه هایی به هم متصل می شدند. نقاشی های دو ـ لَت را از آبنوس، شمشاد، عاج، یا بعضی مواد سخت می ساختند و گاه پوشش رویی را استادانه کنده کاری می کردند و متن واقعی با سوزن روی سطح مومی حک می شد.

پیدایش کتاب هایی به شکل کدکس با طلوع مسیحیت همزمان است. به ویژه صحافی های قبطی بازمانده از جوامع مسیحی اولیه مصر، اغلب خصیصه های اصلی صحافی کدکس ها را نشان می دهد. از صحافی های اولیه کلیسای قبطی مصر فقط تکه پاره هایی باقی مانده است.

مسلمانان، هنر چرمکاری قبطی و طلاکوبی را به سیسیل و اسپانیا بردند. مسیحیان غربی سنتی داشتند که به اواخر دوران روم باستان بازمی گشت. در اروپا و افریقا پیدایش کدکس یک پیشرفت محسوب می شد، ولی شیوه کار و تزیینات متفاوت بود. در اوایل قرون وسطی صحافی با چرم و مقوا انجام می گرفت، ولی از دوران قبل از قرن یازدهم نمونه های معدودی در دست است. نمونه ای از صحافی جواهرنشان از قرن هفتم باقی است. صحافی جواهرنشان که در فاصله قرن های نهم تا دوازدهم به سفارش امپراتوران و اشراف زادگان انجام می گرفت، بیشتر به منظور نمایش مهارت های هنری بود. نمونه هایی از این صحافی ها متعلق به قرن نهم در کتابخانه ملی ایالت بایر آلمان موجود است.

صحافی های رومیایی (رمانسک) متعلق به قرن دوازدهم و سیزدهم، صحافی های برجسته ای هستند که حدود دویست نمونه از آنها باقی مانده است. مهرهای روی جلد نشانگر شخصیت های کتاب مقدس نظیر دود، سامسون، و مریم باکره، و همچنین شخصیت های اساطیر کلاسیک چون سنتورها و سیرن ها بود. صحافی رومیایی در آلمان، انگلستان، و فرانسه رایج بود. دو فروشگاه خاص و مهم در این زمینه در پاریس در همسایگی دانشگاه سوربن در فاصله زمانی ۱۱۳۵ و ۱۱۴۶ دایر بود. مهرکوبی در قرن های پانزدهم و شانزدهم میلادی، یعنی دوران غلبه سبک گوتیک به سطح بالایی از دستاوردهای هنری رسید. صحافی در ایتالیا، به ویژه ونیز، در این قرن ها پیشرفت قابل ملاحظه ای داشت.

در اوایل قرن هفدهم یک صحاف گمنام فرانسوی صحافی های استثنایی و ارزنده ای عرضه داشت که با طرح های هندسی مهرکوبی و طلاکوبی شده بود. سنت مهم صحافی فرانسه مربوط است به دوره رنسانس که تا امروز هم باقی مانده است و هنوز هم پاریس مهم ترین مرکز صحافی های ظریف و پرزرق و برق دنیا محسوب می شود.

اسپانیا، در نتیجه سلطه مغربی ها، همواره کشوری متفاوت به حساب آمده و سنت های صحافی در این کشور نیز از این شرایط متأثر بوده است. تأثیر سنت صحافی عربی به صورت استفاده از نوارهای به هم بافته، حلقه ها و خال ها، با چند مهر پیوست، آشکار است. صحافی اسپانیا، همانند ایتالیا، به شدت از صحافی فرانسوی متأثر است.

بعد از دوره گوتیک (۱۵۳۱-۱۵۸۶) صحافی آلمان متحول شد و از سبک فرانسوی و ونیزی تأثیر گرفت. در قرن هفدهم نقش مهرها بیشتر از طبیعت مایه می گرفت. درباره صحافی قرن هجدهم آلمان مطالب چندانی در دست نیست و نیازمند تحقیق بیشتر است. در قرن نوزدهم بعضی از صحافان ماهر و قابل آلمانی به ایالات متحده، انگلیس، و دیگر کشورها مهاجرت کردند. در قرن بیستم، صحافی دستی در آلمان به افتخارات نوینی نائل آمده است و حتی برخی صحافان آلمانی در سطح جهانی شناخته شده هستند.

صحافی در انگلیس تا پیش از قرن هجدهم هیچ برتری و افتخاری کسب نکرد. صحافی انگلیس دنباله روی صنعت صحافی گوتیک آلمان و کشورهای پایین تر از آلمان بود. در نیمه دوم قرن شانزدهم، در انگلستان، مجموعه داران بزرگی وجود داشتند که بهترین صحافان محلی و اروپایی را استخدام کرده بودند. برخی از گردآورده های ایشان در کتابخانه بریتانیا* موجود است. طلاکوبی جلدها در حدود ۱۵۴۰، یعنی بیش از نیم قرن پس از رواج طلاکوبی در اروپا، به کار رفت، البته تأثیر سبک ایتالیایی در آن واضح است. در اروپا، انگلیس، و امریکا ارتباط نزدیکی بین صنعت چاپ و صحافی وجود داشت و در قرن های شانزدهم و هفدهم تمامی فرایندهای حروفچینی و حتی خرده فروشی محصول نهایی در یک کارگاه انجام می گرفت. در قرن هجدهم صحافی دستی انگلیس جایگاه خود را پیدا کرد و صاحب سبک شد. البته صحافی های اواسط قرن نوزدهم و بعد از آن در انگلیس و امریکای شمالی از نظر هنری اهمیتی ندارند، ولی معدودی کارهای صحافی ناب در این دوره وجود دارد.

در ایالات متحده، سنت صحافی انگلیسی همواره بیشترین تأثیر را بر صحافی دستی داشته است. در اوایل قرن بیستم، سبک جدیدی در نیویورک ابداع شد و صحافی های بسیار ارزشمندی در چاپخانه های بزرگ و کتابخانه هایی که کتاب های دارای صحافی دست ساز را نگهداری می کردند، تولید می شد. صحافان آلمانی مهاجر که از دهه ۱۹۳۰ به قاره امریکا آمدند، تأثیر قابل ملاحظه ای بر این صنعت و هنر در جهان نو گذاشتند.

سبک های صحافی قرون وسطایی در هلند و بلژیک و لوکزامبورگ به صحافی آلمانی بسیار نزدیک بود. از قرن هفدهم به بعد، صحافان این کشورها، به موفقیت هایی دست یافتند.

در کشورهای اسکاندیناوی تا پایان قرن نوزدهم، سبک صحافی تا حد زیادی تقلیدی بود، هر چند که تصادفآ نمونه هایی برتر، از نظر کار و نقش های روی جلد، به ویژه در کپنهاگ دیده شده است، از این پس، بیشتر صحافی ها به یافته های فردی در این کار اختصاص دارد.

در سوئد نیز پیش از ۱۸۵۰، صحافی کتاب ها غالبآ تقلیدی از سبک فرانسوی و تا حدودی انگلیسی و آلمانی بود. بعد از ۱۸۵۰، نمونه هایی از صحافی خاص و ناب سنتی دیده می شود. در فاصله دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ هنر صحافی کتاب پیشرفت کرد که حتی بر سنت کتاب سازی ممالک اسکاندیناوی تأثیری پایدار گذاشت.

در ۱۸۸۷، کارگاه صحافی مخصوص صحافی دست ساز در نروژ تأسیس شد که در آن هنرمندان برجسته نروژی به خلق آثار هنری می پرداختند.

در دهه ۱۹۵۰ نمایشگاه های بسیار مهمی از صحافی های دست ساز انگلیسی، آلمانی، سوئدی، دانمارکی با حمایت مالی کتابخانه های دانشگاه کنتاکی برپا شد. ذوق هنری آثار ارائه شده در این چهار نمایشگاه توجه قابل ملاحظه ای را به خود جلب کرد؛ همچنین این آثار شواهدی را نشان می دادند که بر اساس آن می توان پذیرفت در نیمه دوم قرن بیستم بعضی از بهترین صحافی ها و طراحی های کتاب از کشورهای شمال نشأت گرفته است (:۸ ج ۲، ص ۴۹۳-۵۰۴(

تاریخ صحافی در فرهنگ ایرانی و اسلامی در مقوله هنر و پیشه ورّاقی* می گنجد و جزئی از آن به حساب می آید (:۱ ۷۷). وَرّاق به کسی اطلاق می شد که کاغذ* می ساخت و یا ورق کاغذ را به اندازه های گوناگون می برید. این لغت گاه به معانی کاتب و کُرّاسه نویس و مُجلِّد نیز به کار رفته است (:۷ ۸۲۴). ایرج افشار می نویسد: “ورّاق معمولا به کسی گفته می شد که نسخه ها را کتابت* و تزیین و تجلید و وصّالی می کرد و خود آن را می فروخت. وَرّاقان اغلب دکانی داشتند که محل تجمع اهل فضل و ادب بود”. به نوشته وی: “صحافی و مجلدگری در تمدن و فرهنگ سنتی ما عبارت از حرفه و هنری است که صاحب آن پیشه، کتاب بی جلد را تجلید، کتاب معیوب را وصّالی و مرمت و شیرازه دوزی، و کاغذ کتابت را جدول کشی می کرد. همچنین می توانست اوراق موش خورده، کرم زده، و آتش دیده را به وسیله متن و حاشیه کردن، حیات تازه ای بخشد و کاغذ را آهار مهره و احیانآ دو پوست سازد” (:۱ ۷۷-۷۸). اما صحاف در ادوار پیشین، تنها به تجلید کتاب نمی پرداخته، بلکه با این نام و یا به عنوان ورّاق به استنساخ*، مقابله، و تصحیح نسخ نیز اهتمام می کرده است (:۷ ۶۹۰(

در طرح کتاب ها که از سنت قِبâطی نشأت می گرفت، معمولا محور افقی کتاب بلندتر از محور عمودی آن بود و جلدها به روش ضربی و بدون پوشش طلا تزیین می شد. در قرن پنجم و ششم هجری، جلد با طلا و یا با نقاشی تزیین می شد. طی این مدت محور عمودی کتاب بلندتر شد. قدیمی ترین جلدهای مربوط به جوامع اسلامی که تاکنون به دست آمده، متأثر از طرح ها و روش های قبطی بوده است (:۳ ۱۷-۱۸(

در آثار قدیم اسلامی مطالبی درباره صحافان و جلدهای گرانبهای ساخت دست ایشان دیده می شود، ولی متاسفأنه به نظر می رسد هیچ یک از این جلدها پس از حمله مغول برجای نمانده است. اطلاع ما از جلدسازی تا قبل از قرن ۱۴م. بسیار محدود است و حتی اطلاع ما از جلدسازی در قرن ۱۴م. در ایران و نواحی مجاور به نمونه های معدودی خلاصه می شود که در موزه های هنر اسلامی موجود است(:۶ ج ۲، ص۱۵۵۵(

قرن هشتم و نهم هجری را می توان عصر طلایی هنر صحافی و جلدسازی در ایران به شمار آورد. کارهای این دوره بیشتر بر پوست بز، به رنگ های قهوه ای و قرمز انجام شده است و نهایت مهارت در طلاکوبی و تزیین چرم را نشان می دهد (:۳ ۱۹-۲۰). در دوره های متأخر، از جمله در عهد تیموریان و صفویان نیز صحافان، علاوه بر تسلط به فن تجلید به دیگر هنرهای عصر خود، چون افشانگری، ابری سازی، نقاشی، مقواسازی، تذهیب* و خوشنویسی آگاه بودند و بعضآ پاره ای از فنون ادبی روزگارشان را هم می دانسته و از زمره اهل فضل و دانش بودند (:۴ ۴۹۰(

در عهد شاهرخ تیموری، هنر جلدسازی در خطه خراسان، به ویژه هرات، به اوج کمال رسید. جلدهای ایرانی این دوره بر نظایر خود در اروپای قرون وسطی برتری دارند. در اوایل قرن ۱۶م./ اواخر قرن نهم هجری قمری، نقاشی با استفاده از لاک، که احتمالا در زمان تیمور یا جانشینان وی از چین به ایران آمده بود، در جلدسازی به کار گرفته شد. در عهد صفویه ظریف کاری دوران تیموریان منسوخ شد. در دوران پادشاهی فتحعلی شاه قاجار، جلدسازی تحت الشعاع صحافی اروپایی قرار گرفت (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵). در دوران ناصرالدین شاه قاجار صحافی به روش روغنی (لاکی) ترقی بسیار کرد و استادان زبردستی در شهرهای تهران، شیراز، اصفهان، و دیگر شهرها آثار و شاهکارهایی برجای گذاشتند. صحاف باشی مشهد از جمله این استادان است. در ۱۲۹۶ق. به دستور ناصرالدین شاه، مؤسسه “مجمع الصنایع” در تهران به وجود آمد. ظاهرآ جلدهای بسیاری که از کتاب های کتابخانه اندرونی شاهی بدست آمده و بعدها به کتابخانه سلطنتی انتقال یافته، کارهایی است که در همین مجمع الصنایع درست شده است. در میان کتاب های ناصرالدین شاه، جلدهایی اعم از چرمی و یا پارچه ای (بیشتر مخمل) موجود است که به روش فرنگی تهیه شده و حتی گاهی برای اینکه کاملا حالت کارهای فرنگی به آنها داده شود به جای لچک و ترنج روی آنها نقش شیر و خورشید ضرب کرده اند. تعدادی از این نوع جلدها را در کتابخانه سلطنتی سابق و بخشی دیگر را در کتابخانه ملی ایران* می توان دید (:۲ ۸-۹).

صحافی با استفاده از جلدهایی که با جواهرات فراوان و نظایر آنها تزیین می شدند، در دوران گذشته در مشرق زمین رواج داشت و از آنجا به اروپا راه پیدا کرد و در میان نخستین صحافان اروپایی که بیشتر از راهبان بودند، معمول گشت. این راهبان برای آرایش جلدهای نسخه های خطی از زیورآلات و حتی جواهر استفاده می کردند. نمونه هایی از این جلدها که از قرن ۴م. در اروپا رایج بود، در کلیساها و موزه های اروپا باقی است. مذهب مانی نیز که به توسعه نقاشی در کشورهای شرقی اسلامی کمک بسیار کرده، تاثیری بسزا بر جلدسازی تزیینی داشته است (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵).

مراحل صحافی. صحافی به طور کلی سه مرحله دارد:

۱) ترکیب بندی. ترکیب بندی عبارت است از یکجا و کنار هم گذاشتن صفحات کتاب به ترتیب شماره صفحه. این مرحله از چهار عمل، تشکیل می شود: الف) تا کردن. در این عمل که با دست یا ماشین انجام می گیرد، اوراق بزرگ چاپی که چند صفحه بر پشت و روی آن چاپ شده است طوری تا می شوند که صفحات پشت سر هم قرار گیرند، ورق تاخورده را یک فرم چاپی می نامند و معمولا مضربی از ۴ است؛

ب) لَت گذاشتن. منظور از آن، گذاشتن بعضی صفحات رنگی مخصوص، نقشه یا تصاویر خارج از متن، بین صفحات یک فرم است. این کار با دست انجام می گیرد؛

ج) مرتب کردن. در صحافی کنار هم گذاشتن فرم های متعدد یک کتاب را به گونه ای که صفحات کتاب به دنبال هم قرار گیرند، مرتب کردن می گویند. این عمل، در صحافی ماشینی به وسیله ماشین های ترتیب انجام می گیرد؛ و

د) دوختن. پس از مرتب کردن فرم ها، ته فرم های هر جلد باید به یکدیگر دوخته شود. این کار به دو روش ته دوزی و کناره دوزی انجام می گیرد. البته کتاب های ارزان قیمت را اساسآ ته دوزی نمی کنند، بلکه بسیاری از آنها را به کمک ماشین مخصوص، به طریقه ته چسب، صحافی می کنند. بعضی اوقات نیز فرم های یک کتاب را فقط با کوک فلزی می دوزند و با چسب به جلد می چسبانند.

۲) شکل بندی. در شکل بندی کتاب نیز چهار عمل صورت می گیرد:

الف) کوبیدن. دوختن فرم های کتاب باعث می شود در محل عطف تورم پیدا شود. برای از بین بردن این تورم فرم ها را تحت فشار قرار می دهند؛

ب) چسب زدن. برای جلوگیری از شل شدن کوک ها در روش ته دوخت، لایه ای از چسب مخصوص بر سطح عطف کتاب می کشند؛

ج) لب بریدن. لبه های ناهموار فرم های کتاب را پس از دوختن و کوبیدن با ماشین برش می برند تا تمامی نسخه های کتاب قطع یکسان پیدا کنند؛

د) گردسازی، پشت کوبی، و آستربندی. در این مرحله ابتدا سطح عطف کتاب محدّب می شود، سپس یک تکه پارچه با سریشم به سطح عطف کتاب چسبانده می شود که آن را آستر می نامند. در صحافی دستی شیرازه ها را به عطف می دوزند، ولی در صحافی ماشینی شیرازه ها را تنها برای تزیین به دو سر عطف می چسبانند.

۳) جلدبندی. جلدبندی شامل سه مرحله است:

الف) جلدسازی. معمولا جلد کتاب ها از مقوا و پارچه یا از کاغذ ضخیم ساخته می شود. برای این کار، ابتدا ورقه های بزرگ مقوا را به وسیله ماشین برش در اندازه مطلوب بریده، سپس روی پارچه یا کاغذ ضخیمی که سطح درونی آن چسب خورده، چسبانده می شوند و در عین حال باریکه هایی از کاغذ ضخیم نیز به صورت عطف در فاصله میان هر دو قطعه مقوا بر پارچه زیرین می چسبد. سپس لبه های اضافی پارچه به طرف توی جلد برگردانده و بر سطح داخلی، دو قطعه مقوا می چسبانند؛

ب) چاپ جلد. درج عنوان، نام نویسنده، و دیگر اطلاعات کتابشناختی و بعضی تزیینات روی جلد و عطف کتاب را چاپ جلد می نامند. این کار با چاپ به روش عادی و یا به روش طلاکوبی صورت می گیرد. در روش اخیر از حروف مخصوص و یا کلیشه و ورقه های نازک طلایی یا رنگی استفاده می شود؛

ج) جلدگذاری. در این مرحله به سطح دو آستر بدرقه کتاب و پارچه مشبک عطف کتاب چسب می زنند و فرم های به هم متصل شده را داخل می گذارند و با وارد کردن فشار، عطف فرم ها را به عطف جلد، و آستر بدرقه ها را به سطح داخلی جلد می چسبانند. سپس کتاب ها را چند ساعت زیر پرس می گذارند تا خشک شوند(:۶ ج۲، ص ۱۵۵۵- ۱۵۵۶(

پس از اختراع چاپ توسط گوتنبرگ در ۱۴۴۰م. بازار چاپ و نشر کتاب رونق پیدا کرد. با افزایش تعداد باسوادان و به تبع آن رونق بیشتر بازار نشر، بازار صحافی نیز گرم شد. بعضی از صحافان عاشقانه و هنرمندانه به این کار می پرداختند و حتی گاهی جلد کتاب را از محتوای آن ارزشمندتر، می ساختند.

تا اوایل قرن بیستم، یعنی پیدایش صحافی ماشینی، کتاب ها با دست صحافی می شدند. از ۱۹۳۰ به بعد، یعنی با پیدایش نخستین ماشین های مجهز صحافی، تمامی مراحل صحافی توسط ماشین انجام می گرفت. البته امروزه هنوز هم کتاب هایی با دست صحافی می شوند. صحافی دستی استحکام بیشتری دارد، ولی بدیهی است که بسیار کندتر از صحافی ماشینی انجام می گیرد. صحافی ماشینی با اختراع ماشین های مجهزتر همواره در حال تکامل بوده است (:۶ ج ۲، ص ۱۵۵۵(

در دهه ۱۹۵۰، صحافی بدون نخ موسوم به “ته چسب” ابداع و مرسوم شد. این شیوه صحافی که بدون استفاده از عمل دوخت و به وسیله ماشین انجام می گرفت، جانشین ته دوزی کتاب شد. از این پس با استفاده از تسمه نقاله، مراحل صحافی با سرعت زیاد و در یک خط تولید انجام گرفت. در اوایل ۱۹۶۰ مراحل مختلف کار صحافی، از دوختن تا پرس کردن و بسته بندی، بدون دخالت دست انجام می گرفت. در اواخر دهه ۱۹۶۰، ماشین هایی به وجود آمدند که قادر بودند تا ۶۰ جلد کتاب را در یک دقیقه صحافی کنند. در صحافی ماشینی پیشرفته امروزی، مراحل مختلف صحافی که جدا جدا و توسط ماشین های مختلف انجام می گرفت، یکپارچه شده است. این ماشین ها تمامی مراحل صحافی را انجام داده، حتی در آخرین مرحله برای توزیع بسته بندی می کنند.

صحافی و جلد سازی

یکی از هنرهائی که در عصر صفویه به اوج رسید و هنرمندان اصفهان در تکامل آن ابتکار و خلاقیت بی مانندی از خود نشان دادند صحافی و جلد سازی بود ٠

این هنر در دوره تیموریان و بخصوص در مکتب هرات پایه گذاری شده بود٠ انتخاب اصفهان به پایتختی و حمایت همه جانبه ای که از هنرمندان به عمل آمد باعث شد قرآنهایی دست نوشته مجلل و فاخر به بهترین وضع و شیوه صحافی شده و علاوه بر کتاب آسمانی نسخه های بیشماری از شاهنامه ، اشعار نظامی ،جامی و آثار سایر سرایندگان نامدار و مشهور به دست جلد سازان و صحافان به شاهکارهائی از هنر تبدیل شوند.

در این زمان بود که آثار خطاطان بزرگ نستعلیق ایران مانند سلطان علی مشهدی ، میر علی کاتب و دیگران جمع آوری شد و جلد سازان با استفاده از روشهای ابداعی خویش آثاری بوجود آوردند که بسیاری از آنها امروز زینت بخش موزه های بزرگ جهان است٠هنرمندان بزرگ این فن در فنون صحافی و اقسام جلد سازی سوخت روغنی و ساده و حاشیه سازی کتب این هنر را به جائی رساندند که بسیاری از آثار این دوران بر مکتب هرات برتری یافتند٠ در مورد صنعت صحافی توضیح این نکته ضرورت دارد که در دوره صفویان هنرمندان این رشته از صنعت دستی در بیشتر صنایع ظریفه آن روزگار مهارت داشتند بطوری که در شرح حال اکثر قریب به اتفاق این هنرمندان می بینیم در خطاطی و نقاشی و تذهیب و مرکب سازی و میناکاری و کاغذ سازی نیز سرامد بودند٠ از استادان مشهور صحافی و جلد سازی دروان صفویه ملک محمد صحاف اصفهانی است که در روزگار شاه صفی و شاه عباس دوم زندگی می کرد٠ با انتقال پایتخت از اصفهان و جنگهای متعددی که در این شهر میان خاندانهای مختلف به وقوع پیوست هنر صحافی مانند دیگر هنرها در بوته فراموشی و محاق بی مهری گرفتار شد٠ اما در دوران قاجار بار دیگر صحافان و جلد سازان به احیا این هنر پرداختند ٠ از بزرگان این هنر در دوران قاجاریه اقا محمد تقی صحاف اصفهانی است که علاوه بر صحافی و جلد سازی در طراحی و رسامی و طرح نقشه های قالی و کاشی کاری و معرق سازی با پوست و بسیاری از فنون دیگر در زمان خود بی نظیر بود ٠ اگر چه با پیشرفت صنعت چاپ و ماشینی شدن صحافی و تجلید کتب این هنر همچون گذشته رونقی ندارد٠ اما آثار این هنرمندان همانند روزگار خودشان مورد استقبال قرار می گیرد و خریداران فراوانی دارد

پدیده‌ای از صنعت کوتینگ و لمینیت

با بهره‌گیری از فن‌آوری کوتینگ و لمینیت نوعی فیلم نازک متشکل از چند لایه پلیمری تشکیل می‌شود که می‌تواند خواص گوناگون، (از جمله ضدگلوله بودن) را دارا باشد

که هر کدام از لایه‌های فیلم، با هدف ایجاد خاصیتی معین طراحی شده و در قالب یک محصول با ضخامت متوسط یک دهم میلی‌متر عرضه می‌شود.

محصول دارای نوع ساختمانی، اتومبیلی، امنیتی و دکوری بوده که در هر کدام از این انواع به منظور ایجاد خواص ویژه، یک یا چند لایه از فیلم تقویت می‌شود. به هنگام فرایند نصب فیلم از سمت محیط داخلی ساختمان یا اتومبیل به شیشه چسبانده می‌شوند. بخش عمده‌ای از تأثیر فیلم در نمونه‌های ضد آفتاب (Solar film) مربوط به کنترلی است که بر عبور اشعه خورشید اعمال می‌کند و در نمونه امنیتی (Security Film) تأثیر فیلم در مقاومتی است که به شیشه در برابر ضربات سنگین می‌دهد.
در این جا به یکی از نمونه‌های این‌گونه فیلم‌ها که از نوع امنیتی است می‌پردازیم.

زمینه تکنولوژی تولید فیلم‌های امنیتی (security film) برای نصب بر شیشه تقریباً از سال ۱۹۷۰ مهیا شده است. این تکنولوژی تاکنون محصولات زیادی را به بازارهای جهانی ارایه داده است. ارزشمندترین این محصولات، برای ایمن‌سازی، فیلم‌های مخصوص پیشگیری از خطرات موج انفجار و گلوله است. نحوه تولید به این صورت است که توسط ماشین‌های کوتینگ مواد پلیمری خاص را بر روی فیلم‌های پلی‌استر منتقل می‌کنند و لایه‌های مختلف فیلم پس از لمینیت (چسباندن) با یکدیگر در قالب یک فیلم چندلایه ارایه می‌شود. به طوری که تفکیک این لایه‌ها در عمل امکان‌پذیر نیست. سپس با چسباندن آن بر روی شیشه مشکلات و معایب شیشه برطرف می‌شود.

استفاده از فیلم‌های امنیتی (security film) یکی از جدیدترین دستاوردهای تکنولوژی برای مقاوم ساختن شیشه در برابر موج انفجار و گلوله به شمار می‌رود.

فیلم‌های امنیتی که در برابر موج انفجار و گلوله مقاوم هستند از دو قسمت تشکیل شده‌اند که یک لایه در داخل و یک لایه از خارج به شیشه خام ۱۰ میلی‌متری چسبانده می‌شود. ویژگی‌های لایه بیرونی و لایه‌ای که از داخل به شیشه چسبانده می‌شود، به شرح ذیل است:

1- لایه امنیتی: فیلمی که ضخامت آن ۱۷۵ میکرون و یا بیشتر است (حداکثر ضخامت فیلم‌ها ۳۷۵ میکرون است). این ضخامت و حالت الاستیک مواد به کار رفته در این فیلم‌ها باعث می‌شود که شیشه در صورت شکسته شدن بر اثر موج انفجار، رفتار الاستیک از خود نشان دهد یعنی در این حالت اگر از یک سیستم مهار جانبی مناسب نیز استفاده شده باشد، شیشه به کمک فیلمی که بیشتر از داخل ساختمان نصب می‌شود، فقط به صورت ارتجاعی کمی از قاب خارج شده دوباره به جای خود بازمی‌گردد و اجازه پرتاب شدن به شیشه‌ها را نمی‌دهد.

2- لایه ایمنی: این فیلم‌ها به طور معمول در حدود ۱۰۰ میکرون ضخامت دارند و از بیرون به شیشه چسبانده و باعث مقاومت در برابر خردشدگی می‌شوند.

مشخصات لایه‌های فیلم‌های امنیتی

3- سطح ضد خش (S/R): ‌لایه سطحی محصول است و در مقابل مواد و لوازم پاک‌کننده رایج، مقاوم و ضد خش است. این سطح به وسیله مونومرهای ویژه‌ای با تابش اشعه UV پخت و پلیمریزه می‌شود و در نتیجه از استحکام سطحی بالایی برخوردار است.

4- فیلم شفاف: از جنس پلی‌استر تقویت شده با خواص فیزیکی مکانیکی بالایی است. در بیشتر موارد ضخامت این لایه بین ۵۰ تا ۱۷۵ میکرون است.

5- چسب بین لایه‌ها: برای چسباندن لایه‌های مختلف، بین آنها قرار می‌گیرد که هر دو لایه نفوذ کرده و هیچ‌گونه اختلالی در شفافیت به وجود نمی‌آورند. بر اساس ضخامت نهایی مطلوب به طور متناوب از لایه شفاف و سپس لایه چسب استفاده می‌شود.

6-  لایه چسب اتصال به شیشه: این چسب‌ها علاوه بر تأمین استحکام بالای پیوند میان فیلم و شیشه، حاوی مواد جاذب اشعه فرابنفش (UV absorbers) نیز هست. وجود این مواد باعث می‌شود از ورود اشعه فرابنفش نور خورشید تا ۹۹% جلوگیری به عمل آید و در نتیجه از تخریب اجزای فیلم جلوگیری شده و تجهیزات و لوازم داخل ساختمان نیز از صدمات اشعه فرابنفش در امان باشند. این لایه چسب با ایجاد پیوند مکانیکی با شیشه و همچنین نفوذ در آن، باعث می‌شود در زمان انفجار، در صورت شکستن شیشه قطعات آن پرتاب نشود و قدرت چسبندگی بالای آن از جدا شدن قطعات شیشه از یکدیگر جلوگیری کند.

در ضمن هیچ‌کدام از چسب‌ها کوچک‌ترین اختلالی در شفافیت به وجود نمی‌آورند.

7-  لایه آستر: دارای سطح سیلیکونی است و به علت خاصیت نچسب بودن کمک می‌کند قبل از شروع فرآیند نصب، جداسازی آستر به راحتی صورت گیرد.

8-  لایه فلزی اندود: این بخش حساس‌ترین قسمت فیلم در فرآیند تولید و در نتیجه ارزشمندترین بخش از نظر فن‌آوری به شمار می‌رود.

در حقیقت از مدت‌ها قبل ثابت شده بود که فلزات سنگین مانند نقره، آلیاژ نیکل و کروم و طلا می‌توانند اشعه حرارت‌زای خورشید (مادون قرمز) را دفع کنند، اما موانع فنی زیادی بر سر راه فلز اندود کردن پوشش‌های پلیمری وجود داشت برای حل این مشکل تحقیقات وسیعی انجام شد و در نتیجه اکنون به وسیله دو روش Metalizing (تحت خلا) و Sputtering (به وسیله پلاسما) فیلم‌های پلیمری به شکل کنترل شده‌ای فلزاندود می‌شوند. منشأ خاصیت دفع حرارت خورشید در فیلم‌ها همین لایه است.

مواد و محصولات به کار گرفته شده در این تکنولوژی برای مقاوم‌سازی و به روزسازی شیشه‌ها به مراکز مختلف ارایه می‌شوند. امتیازات این فن‌آوری، حاصل آخرین تحقیقات موسسات علمی جهان بوده و در ایران به عنوان پدیده‌ای نو قابل ارایه است. همان‌طور که قبلاً نیز توضیح داده شد به جز مقاومت در برابر موج انفجاری دارای مقاومت در برابر گلوله و ترکش نیز هستند.

به کارگیری فیلم‌های امنیتی به شرط دقت کافی در انجام فرایند نصب آنها، در مراکز تحقیقاتی و صنعتی که در معرض وقوع موج انفجار قرار دارند و همچنین مراکز نظامی باعث افزایش قابل توجه درجه ایمنی می‌شود و این مراکز با در نظر گرفتن درجه ایمنی مطلوب خود می‌توانند از ضخامت‌های مختلف فیلم‌ها و همچنین تجهیزات جانبی آنها بهره‌مند شوند، هر چند که استفاده از آنها منحصر به موارد امنیتی نبوده و چه بسا در آینده به عنوان یک راهکار ایمنی، کاربردهای زیادی در عرصه‌های مختلف زندگی پیدا کند.

---

منبع: صنعت چاپ